Een inkijk in het leven in Iwaya, Lagos Nigeria 9 november -11 december 2017

Lagos, een stad in Nigeria met 20 miljoen inwoners. Elke dag komen er 2000 nieuwe bij, per jaar zo’n 600.000. Een stad met uitersten. Aan de ene kant Nigerianen met heel veel geld en luxe, met eigen personeel en nog een huis hebbend in Londen, waar hun kinderen studeren. Aan de ander kant het leven in een ‘slum’, waar zich gezamenlijke toiletten van golfplaten een meter boven de grond bevinden, waar de uitwerpselen zo in de rivier of het open riool vallen. Mijn verblijf, een maand lang, is vlak bij het tweede. In de wijk Iwaya, de plek waar Lagos ooit is ontstaan. Ik heb het meest luxe in die wijk mogelijk: een eigen kamer met een eigen badkamer. Op de foto mijn gastgezin. De foto is gemaakt nadat we een week een beetje aan elkaar hebben kunnen wennen. Op de avond van aankomst liggen vele van deze huisgenoten te slapen op de banken en grond van de woonkamer. Mijn kamer is daarnaast. Een schok om zoveel mensen in zo’n kleine ruimte te zien. Zelfs de oude vrouw ligt/ zit gewoon op de grond. De andere twee kunstenaressen Moran en Aline (Israëlisch en Braziliaans) zijn op andere plekken in de wijk ondergebracht.

De geur is t eerste wat me opvalt bij aankomst op het vliegveld. Het is een soort cokes-geur alsof je de hele tijd in de rook staat. Op mijn kamer komt daar nog een soort carboleum geur bij. Waarschijnlijk is daar mijn kast mee geverfd.

Na een week hier te hebben geacclimatiseerd is de grootste uitdaging het niet 24 uur hebben van stromend water en electriciteit. Geen stromend water, dus geen douche. Ik douche door kommetjes water uit een emmer over me heen te gooien. Er is slechts een klein gedeelte van de dag stroom; van 6.30pm -3am en soms overdag, maar dat is niet te voorspellen. Ook om werk voor elkaar te krijgen. Ik zit nu in de bieb van een curator waar we mogen werken. Hier is de hele dag stroom en is t lekker koel. Wij hebben dit voorrecht. De plaatselijke mensen hebben dat niet. Kinderen hebben ook geen boeken thuis. Alleen op school.

Gelukkig worden we vaak ergens naar toe gebracht, van slums tot bekende muzikanten en marketeers in de kunst. We gaan naar muziek optredens en performances. Je kunt wel zeggen dat we heel Lagos zien. Lagos is, zoals de lokale fotograaf Uche James Rhoda tijdens een lunch tegen ons zegt, is niet een stad om naar mooie plaatjes te komen kijken maar om te ervaren en te ontmoeten.

We hebben een afspraak met de lokale chiefs om ze te informeren over ons project. We worden plechtig ontvangen. Vijf mannen zitten in een cirkel in grote stoelen en ze zitten min of meer met de rug naar ons toe. Aderemi, de festival organisator, verdedigt zijn project erg goed en geeft elk voorwendsel, bijvoorbeeld wij moeten lokale mensen les geven in tekenen, schilderen etc. terug met het op een nette manier zeggen dat ze hun taak niet goed doen; We nemen mensen al mee in het project en voor onderwijs of workshops hebben we een ruimte nodig. Deze was er een jaar geleden maar is weer van ons afgenomen, ondanks de grote investeringen die ik (Aderemi) heb gedaan. Achtergrond: een gemeenschapsruimte is toch het minste van de chief kan regelen als hij zelf 20 woningen bezit en 40 vrouwen heeft. Wat die vrouwen betreft, wij vrouwen zijn op het eind van de meeting als slachtvee verhandeld.. althans dat is aan ons voorgesteld maar we zijn er verder maar niet op in gegaan.

Voor mijn project heb ik 3 workshops gehouden: met een groep vrouwen, de mannen van een t-shirt fabriekje en een groep mannen, vissers, die elke dag samen een spel spelen. Die laatsten wonen in de slums. Een toilet zoals in de film ,slumdog miljonair’, open riool en de mensen leven tussen het afval. Het idee dat er in Afrika geen afval te vinden is klopt hier in elk geval niet. Veel plastik en ander onafbreekbaar afval. Vreemd genoeg schijnen de mensen in de slums redelijk gezond te zijn. Op sommige met longproblemen na.

De eerste workshop is op dag drie na aankomst. Alle drie zijn ze goed gegaan. Soms kopieren deelnemers woorden van mijn voorbeeld al is t maar omdat ze niet weten hoe iets anders te schrijven. Met hulp hier en daar en een enkele vertaling komen we toch een heel end. Ik heb de woorden op de vraag “wie is je grote voorbeeld en waarom” verzameld en enkele laten vertalen in t Egun. Een taal van stammen uit Benin die hier zijn komen wonen voor economisch gewin maar hier onder dezelfde omstandigheden in de slums wonen als daar. Ook al hoeven ze niet arm te zijn want een baas heeft hier een drone waarmee hij opnames van de buurt maakt. De vertaling van ‘creatief’ en ‘inventief’ kennen ze in hun taal niet. De andere woorden als kalm, bescheiden of ‘godfearing’ zijn omschrijvingen en geen losse woorden...

Ook heb ik enkele woorden laten vertalen in het Yoruba, de taal van de oorspronkelijke bewoners in deze streek. De woorden komen terug in de gemeenschap bij ontmoetingsplaatsen zoals op een brug en op bankjes, stoeltjes en tafels, daar waar mensen bij elkaar komen om te praten. Ook heb ik woorden op tucktucks geplakt. Het gebruiken van woorden, uitspraken en reclames op deze ‘taxi’s’ is hier heel gebruikelijk.

Met deze woorden probeer ik de mensen te inspireren om over deze woorden te praten, wat betekenen ze, hoe krijgen ze vorm in acties. Bijvoorbeeld als de vrouw voor haar man elke ochtend om 5 uur een eitje bakt kan dat staan voor zorgzaamheid. Als ze dan niet meer om vijf uur ‘s ochtends op wil staan om t eitje te pakken kunnen ze ruzie krijgen: je wil geen eitje meer bakken, je houdt niet meer van me! Of ze hebben t over zorgzaamheid want misschien wil de vrouw wel ‘s middags een eitje voor hem bakken of de zorgzaamheid op een andere manier uitten? Het doel is het stimuleren om te proberen echt contact tussen mensen te maken in plaats van reageren op beelden wat we op mensen plakken...

Het eerste woord “curious” komt op de houten brug en is gemaakt van verzameld afvalhout, stof en plastik, geïnspireerd door de huizen in de slum.

Ik heb twee keer drie kwartier moeten wachten op de timmerman. Dat kan gebeuren. Eenmaal aan het werk gaat het na wat begripsverwarring veel sneller dan ik verwachtte. Eerst wil hij rare letters en constructies maken, hij denkt veel te ingewikkeld. Ik heb hem meegenomen naar de brug om de hoogte van de letters te bepalen. Daar ziet hij hoe hij de letters kan bevestigen. Daarna gaat het heel snel en in 3-4 uur tijd is een woord klaar. Ik heb één letter gepland voor die dag met een test op de brug dus ook hier kan het verrassend snel gaan.

Van een vriend van een vriend van mij krijg ik een uitnodiging voor een bezoek aan de country club...een verouderd zwembad, drie tenniscourts, een sqauchshal, een dartcentrum en 5-7 mannen die hier 3x per week komen om te sporten en genoeg kunnen drinken. Tot 5 liter op een avond. Een goedje slikken en dan fijn in de auto stappen...

Elke ochtend word ik om 5-6.15 uur verwelkomd door een gezang of voor mij zeer luid geschreeuw van de moskee net onder mijn raam. Voor mij zingt hij alla-hakkebar dus ik denk dat hij veel schoenen wil verzolen.

“Hoop” is hier een groot en goed verdienend goed. Op elke hoek van de straat of zelfs meerdere in een straat een moskee, kerkjes of andere goeroes of afgevaardigden van deze of gene zichzelf heilig verklarende. Grote tv shows van alle-loeia zangers zijn hier de grootste gebouwen op de hotels en sommige bedrijven na. Veel geld spenderen de mensen aan deze hoopgevers.

Eten koken op een gevarieerde dag

Het leven is hier laten we zeggen gevarieerd, vanochtend geen water en een beetje diaree. Dat betekent de wc niet kunnen doortrekken en de emmertruck werkt hier ook niet. En de emmers in de badkuip gebruik ik liever om mijn handen te wassen of koffie of thee van te zetten.

Daarna bij de lokale burgemeester op bezoek. In een kleine kamer moeten we wachten op de burgemeester. Ergonomen kunnen zich hier uitleven! 

Later die dag zijn we live op de wereldwijde radio. www.brownehillradio.com als het goed is, is t nog na te beluisteren.  

Daarna hout verzameld hier in de omgeving tussen het afval en riool en bij een kleine houtzager. Hij werkt buiten tussen autoreparaties, waterplassen en afval.  ‘S avonds zijn we weer ergens uitgenodigd (foodfunding) om te gaan eten.. maar even het riool van me afdouchen met een paar bakjes water en nieuwe kleren aangetrokken die na 5 min zweten alweer plakkerig aanvoelen.

Het eten in Lagos is scherp kan ik zeggen. Tomaten en pepers met stukken gehakte kip, geit of vis met graat met rijst of yam en groenten. Groenten zijn groene bladeren met vlees. Bij de canteen van de vrouw des huizes wordt elke dag een geit geslacht die compleet gegeten wordt.

De botten en (geschoren) huid eten ze ook op. Zelfs koevoetensoep is hier te krijgen. Dat eten ze hier met yam en casava in vele diverse soorten van gekookt tot gestampt, geweekt, grof of fijn met of zonder bepaalde scherpe kruiden erin. Je kunt je een bol tot moest gestampte rijst voorstellen, tot een soort vette meelbal die ze gebruiken om met hun handen de soep, de scherpe saus en vlees of vis op te eten. Wij krijgen er een dunne makkelijk te buigen lepel bij maar hoe we het stukje vlees moeten snijden wordt er niet bij verteld.

Op de yam zijn ze hier erg trots. Misschien te vergelijken met onze stampot in verschillende variaties die voor een vreemde allemaal hetzelfde melig smaakt. Ik heb een keer garnalen met knoflook gegeten op het (luxe) eiland in een chiquer restaurant. Ik heb mij vinger erbij afgelikt. Toen ik zei dat ik de garnalen het lekkerste vond was de kok/ober beledigd dat het niet het stuk afgehakte gerookte vis was. De stugge vis of vlees is met een lepel van slechte kwaliteit echt niet stuk te krijgen. Dus ik kies nu meestal voor rijst met een beetje saus en soms yam.

In de keuken van mijn huis kook ik spaghetti voor de andere kunstenaars en ook voor andere huisgenoten. Ik heb zoveel gemaakt.. ze vinden het heerlijk al is het lastig eten met drie vorken en drie lepels en wat messen. In dit huis met twaalf mensen is een groot bot mes. Op zoek naar de blikopener begrijp ik waarom. Het blik wordt ook met het mes opengemaakt. Daar is een jongen in het huis dan weer heel handig in!

En weer een dag vol belevenissen.

We hebben een bijeenkomst van de kunstenaars georganiseerd in de huiskamer van mijn huis. Er zijn geen koffietentjes of gemeenschapshuizen hier dus bijeenkomsten worden bij mensen thuis georganiseerd. Een nieuwe kunstenares, Rita, is gearriveerd. Ze verblijft een week bij vrienden in de buurt. Ze heeft een chauffeur voor zichzelf geregeld. Ze was hier al enkele weken eerder voor de biënnale. De stemming is erg gespannen vanwege Aderemi’s bedenkingen over het ‘klagen’ van de Aline. Zij heeft geen eigen toilet en moet bij hem in zijn ruimte ‘s nachts met diaree binnengaan, waar hij dan met zijn vriendin is. Om daar te komen moetze door een betonnen gang met drempels gaan. Ze stelt zich aan. Zij staat normaal thuis 20 min onder douche. En Moran doet volgens hem niet voldoende met de gemeenschap. En ik zal wel teveel naar die andere twee toetrekken. Tijdens de bijeenkomst hebben we onze plannen en logistieke wensen verteld.

Vervolgens ga ik naar de ‘timmer werkplaats’ waar Tosin verteld dat hij eerst een andere klus moet doen en dat hij me om 2-1/2 3 belt. Ik weer terug naar huis waar inmiddels de ‘loodgieter’ is, wat later de loodgieters in training blijken. 

En zo ziet de badkamer eruit als de loodgieter even een membraam van de vlotter komt vervangen. Ik zeg nog “alleen dat membraam”... nee het lekt ergens anders zeggen de mannen. Ik heb het daar niet zien lekken... de bak wordt eraf gehaald en water spuit door de badkamer. Ik zo goed en slecht als het gaat een emmer eronder houden en het water in de badkuip gooien. Daar zijn die emmertjes in de buurt dan weer handig voor. Even later spuit het water uit een andere leiding helemaal de badkamer in. Hebben ze de hoofdkraan niet dichtgedraaid? De mannen in huis weten niet waar de hoofdkraan zit. Ik weet ook niet of de huizen zijn gebouwd met een hoofdkraan. Voordat het water mijn slaapkamer begint binnen te lopen begin ik maar het water van de grond te scheppen. Dat vinden de mannen des huizes te ver gaan en ze nemen het scheppen over. Twee uur verder zijn ze klaar met de klus en ziet mijn toilet er zo uit. Waar moet ik nu naar het toilet? vraag ik. Het is maar tot morgen... ze komen terug om het verder af te werken, nu moet het drogen. Alle emmers en kommetjes zijn vuil onder een soort cement, de vloer, alles zit onder. De loodgieter baas is inmiddels ook gekomen. Zijn leerlingen hebben een fout gemaakt.... Het ruikt naar een of ander chemisch goedje dat ze gebruikt hebben om een nieuw stukje en kraan op de hoofdkraan te zetten, de buis zakt een beetje door dus die hebben ze ondersteund met de wc borstel.

Inmiddels heb ik vernomen dat de Braziliaanse zo ziek is (ik ben het met haar eens) dat ze naar de Nederlandse ambassade verhuist die avond. Er is daar tot 1 december een appartement vrij voor ons. Haar leefomstandigheden zijn niet begerenswaardig. Ze heeft een kamer zonder stromend water. Die komt uit op een gang, welke naar een binnenplaats voert. Hier is hun ‘gezamenlijke’ douche/wc. 

Water daarvoor moet je weer 20 meter verder uit de put halen. ‘s Nachts als je diaree hebt en met het licht van je iphone de weg moet zoeken. De meesten wassen ook hun voeten nadat ze het toilet bezocht hebben. Na anderhalve week diaree en steeds zwakker worden is het genoeg voor haar en wil ze betere leefomstandigheden. Tot grote ontevredenheid en invloed hebbende op het humeur van de organisator. Zij stelt zich aan... Ik ga met haar mee. Althans voor de tijd dat het toilet niet werkt. Voor ons een maand, voor de mensen hier hun hele leven....

En op dat moment is de batterij van mijn telefoon leeg en ook van mijn reserve batterij en elektra is er niet. We hebben gepland naar een opening te gaan een uur later, maar hebben nog niet precies afgesproken hoe en wat. Twee en een half uur later, het is inmiddels donker, lezen gaat ook niet meer, komt Aline, inmiddels verzwakt, voorbij en we worden opgehaald. Een Aderemi die niet blij is en eigenlijk niet mee wil, een enorme file, komen we een uur later toch aan bij de opening van Lagos Photo, nog niet gegeten. Aderemi wil ook niet voorgesteld worden aan de Nederlandse kunstenaars, heel vreemd. Hij gaat niet mee wat eten en eenmaal terug laat hij Aline en mij met de bagage achter. Hij wil naar huis. Wij worden een half uur later door Michel van de ambassade meegenomen naar de Nederlandse ambassade. Een vesting in Lagos, in een streng bewaakte omgeving. Het lijkt wel een gevangenis. Het is een leeg groot appartement met matrassen en beddengoed. Ik kan de eerste nacht ook niet genieten van de douche, mis de familie. 

We hebben eigenlijk een relaxdag gepland aan een zwembad in een hotel die zaterdag, maar ja die loopt toch weer anders. Om 8 uur ’s ochtends zit ik in de tucktuck (keke genaamd hier) op weg naar een "supermarkt" om toiletpapier en soepingrediënten en rijst te halen voor Aline om aan te sterken. Word ik naar een modderige straat met stalletjes gebracht, maar ik heb alles kunnen vinden wat ik nodig heb en op de terugweg bij een tafeltje met spullen koop ik nog een aansteker voor t gas.

Aline verzorgd. Dan belt Tosin, de timmerman, waar ik blijf, terwijl we niet hebben afgesproken. Ja die vrijdagmiddag maar niet die zaterdag. Hij kan niet ‘s middags, of zondag of maandag, dus ik terug gehaast en vervolgens moet ik meer dan een uur op hem wachten voordat hij komt opdagen. Gelukkig kunnen wel de letters “brave” afmaken. 

Oh en die middag komen ze de toiletpot idd weer repareren met het volgende resultaat: (zie foto) Een nog erger lekkende wc-pot. Dichtgemaakt met een plastic zakje... ik heb er op goed geluk maar wat ducktape (heb ik voor de zekerheid bij meegenomen) omheen geplakt en mijn mond gehouden. Niet nog meer heisa en een nieuw waterballet.

’s Avonds heb ik bij Moran samen aan de typografie voor mij woorden gewerkt. Ik wil ze nog bij de drukker afgeven, maar inmiddels hebben we al 3 uur geen contact meer met Aline. Westappen met boodschappen in de taxi om te kijken hoe t met haar gaat. Ze is nog zwak maar iets sterker. We blijven de nacht bij haar op de ambassade. De tweede dag luxe kan ik er wel van genieten en is terug gaan naar de troep op straat etc. weer meer een opgave. Even pauze. Al is t maar een uurtje of anderhalf. Ik voel me erg wit en bevoorrecht.

We hebben Aline bij het ziekenhuis afgezet en gaan terug naar Iwaya. Al voel ik er voor om een dag hier rust te hebben... eens kijken hoe dag loopt.

Een kleine snapshot gemaakt s’ ochtends toen de meeste alweer op zijn. Zo nog enkele kinderen of volwassen meer op de grond of banken hangend, kwam ik  de eerste avond in het donker aan. Ik kreeg een hele kamer en een bed voor mezelf. Ik voelde me enorm schuldig en indringer in hun privacy. Wat een gastvrijheid!

Even een uitje. Ik ben naar een opening van een Nederlandse fotograaf Jan Hoek gegaan in het kader van Lagos foto op het luxe eiland. Het is heel gezellig en een grote groep gaat nog naar de “Afrikan shrine”, een begrip in Lagos. Een optreden met een politiek geëngageerde zanger en veel vrouwen met heel flexibele heupen. We zijn zelfs met z’n allen back stage geweest om de grootheid te ontmoeten! Erg interessant.

Zonder elektra en water.

Het blijft wennen zonder water en elektra. Het is de onvoorspelbaarheid wat het lastig maakt. Al heb ik inmiddels uitgevonden dat meestal tussen 7uur ‘s ochtend en half 8 ‘s avonds geen elektra is. In de avond en nacht gaat de generator aan. Water is lastiger te voorspellen meestal ‘s avonds water soms ‘s ochtends en natuurlijk als je diaree hebt niet. Maar ook voor de lokale bevolking heeft geen stroom voor een groot gedeelte van de dag. De schoenmaker kan zijn schoenen niet maken, de T-shirtfabriek staat stil. Allemaal wachten ze op stroom.

In de eerste twee weken worden we overal in een aircoauto naar toegebracht. Daarna (na de deels verhuizing naar de Nederlandse ambassade) zijn we volledig op onszelf aangewezen en hebben we de tuck tuck, de bus (een heel klein stukje, zie foto waarom), uber en taxify uitgeprobeerd met verschillende ervaringen tot gevolg maar daarover later meer.

Het is gedaan met de vrolijkheid de pret en de morele ondersteuning. De organisator gooit zich volledig op het festival en we moeten het maar zelf uitzoeken. Zo voelt het.

Ondertussen gaat het leven binnen en vooral buiten gewoon door. De buren hebben een feestje. En daar kennen ze alleen de aan en uitknop. Net zoals bij vele muziek optredens hier. Aan is dan de boxen zo hard staan dat ze kraken. Materiaal moet hier ten volle benut worden schijnt het. Hier een klein proefdraaien. Om een goed idee te krijgen zet je speakers op max!

Vele nachten is er wel een of ander feest of ceremonie waar tot laat in de nacht gedrum of muziek en zingen bij hoort.

Ook ik heb de diaree niet kunnen vermijden, waarschijnlijk door de groente??? wordt mij verteld maar zelf denk ik toch meer van yam of geitenlever... En dan komen kleine dingen naar boven. Ik moet een zakje medicijnen openknippen en heb gelukkig een schaar bij me. Het hebben van een schaar is voor ons heel gewoon, hier lopen mannen met een schaar over straat om de nagels te knippen.

Afwassen doen ze hier met wasmiddel voor de kleren, die zijn in kleine verpakkingen verkrijgbaar afwasmiddel alleen in grote verpakkingen wellicht te duur om te kopen.

Iets printen daarvoor ga je naar cybercafe, waar dan de a3 printer net niet werkt...

Vandaag erachter gekomen dat de oma en eigenaresse des huizes haar kamer heeft afgegeven. Voor een maand aan mij. Ze slaapt nu met haar dochter in een bed. Wie doet dit in Europa als blijk van gastvrijheid? Ongelofelijk!

Bijtende Anja

Ik heb vandaag een Afrikaan gekrabd en gebeten die mijn tas wilde afpakken. We staan bij een tankstation waar onze taxichauffeur van taxify (soort ueber) t aan de stok krijgt met een pompbediende. De andere pompbediende heeft een enorme hoeveelheid geld uit zijn broekzak steken. Ik denk dat is mooi voor een tekening dus ik maak een foto. Eerst lacht hij maar als hij ziet dat ik om de foto moet lachen, hij staat op de foto net in zijn kruis te krabben, wordt hij erg boos en zegt dat ik foto moet wegdoen. Ik steek de telefoon in mijn tas. Ik zit in een gesloten auto maar de pompbediende steekt zijn arm door de voorruit en opent de achterdeur en begint aan mijn tas te trekken. Deze scheurt gedeeltelijk. Mijn mede kunstenares, Moran, houdt de tas ook met beide handen vast. Hij begint nog harder te trekken, ik krab hem op zijn arm. Dat helpt niet. Ik bijt hem in zijn hand. Zij hand is recht voor mijn mond. Wie is hier nu de wilde?, die discussie komt omhoog in de nagesprekken.

Op dat moment komt een soort beveiliging van het tankstation zich tussenbeide mengen en ook onze begeleider komt erbij. De deur gaat weer op slot, ik verwijder de foto’s en na de chauffeur nog te hebben gemaand zich koest te houden kunnen we weer verder rijden.

De alleswetende suppoost in het museum

Het werken met de drukker wordt steeds verschoven, dus heb ik besloten met Aline er een lekker dagje uit van te maken. We gaan naar het museum. Het nationaal museum zijn enkele zalen met afbladderende muren, sokkels met een verzameling prachtige oude maskers. Bij binnenkomst slentert al snel een lusteloze man achter ons aan. Hij vraagt om de entreebewijzen. Ik vraag ben jij de toezichthouder? Ik vermoed dat het een nepperd is die geld wil hebben. Hij staat opdringerig naast ons en begint verhalen te vertellen over de werken, waardoor wij verplicht zijn tempo moeten aanhouden. In de tweede ruimte bij het tweede masker begint hij over een beeld van de duivel. Aline, Braziliaanse met Yoruba bloed in zich, zegt nee dat is niet de duivel het is een soort deur bewaarder er is geen goed en kwaad in Yoruba. Er ontstaat uiteindelijk een discussie en de zaalbediende haalt er een andere man bij die Aline gelijk geeft. De moslims hebben hem het plakkaat duivel opgeplakt, zegt hij. Daarna vertelt de suppoost-man nog alleen maar wat er op de kaartjes te lezen staat en een zaal later vraagt hij aan Aline, wil je me meenemen naar Brazilië? Je kunt zelf naar Brazilië gaan, is haar antwoord. Langzaam wordt de afstand tussen ons en hem steeds groter en een poosje later verdwijnt hij in een andere zaal. Even opgelucht ademhalen en rustig verder kijken. 

Even een momentje van lachen en grappig in de Nederlandse ambassade: Sinterklaas in nieuwe outfit..

Geluid

Het is een grote overgang. Eerst de rust van Nederlandse ambassade en koffie drinken aan het water in een luxe koffietent, de eerste koffietent die we in bijna 3 weken tijd gevonden hebben. Dan in Iwaya ‘s nachts de generatoren die zo luid staan dat zelfs met stoppen in de oren het lijkt alsof er een tractor onder je raam staat. Om 2.30-3 uur ‘s ochtends wordt het rustiger. Ik heb pardoes de moskee om 5-6 niet gehoord. Maar om 7 uur begint een cirkelzaag onder mijn raam. En ook de schreeuwende tucktuck mannen “Saba Saba”, de tuterende auto’s en schreeuwende mensen, er is hier nooit stilte, geen stilte, geen boom, geen groen alleen zand, veel rondzwervend plastik, mensen, hout, stenen, riool, diverse petroleumachtige en rokerige geuren en veel lachende en vriendelijke mensen. 

Op de terugweg van de ambassade naar mijn Iwaya-huis in het donker ga ik met de taxichauffeur door een straat die onder water staat. De foto heb ik overdag enkele dagen later gemaakt. Het water in de straten loopt bij de huizen naar binnen als je erdoorheen rijdt, zeg maar het riool dat je huis binnen loopt. Gelukkig zijn we hier niet met de taxi in het donker midden op de straat stil komen te staan. Even later rijden we weer door andere smalle, volle, drukke straatjes. Blij dat ik heelhuids ben thuisgekomen.

Oh en 1,5 week voor de opening van het festival zijn na een hevige regenbui de bruggen ‘verdwenen’. De planten in het water hebben de bruggen omhoog en om geduwd. De twee houten bruggen naar de slums waar mijn letters op moeten komen. Nu wordt de overtocht door houten bootjes gedaan. De overtocht van het zwarte water, vol met riool en plastic. Ik heb ook deze tochtjes in een lekkende boot van het zwarte rioolwater overleefd. Vanavond nog een keer.

O nee, toch niet. Er is een onaangekondigd interview tussendoor gekomen. Een camera wordt ons voorgezet en we moeten antwoorden op 3 vragen. Zonder te vertellen waar de video voor is. “Wat dacht ik toen ik te horen kreeg dat ik mocht komen, wat hebben ik tot aanvang van de reis gedacht en wat neem ik mee naar huis”. Ik heb zo goed en positief mogelijk de vragen beantwoord. Later stel ik dezelfde vraag aan Aderemi “wat neem jij mee van de organisatie deze residenties?” tijdens een gesprek en krijg te horen: “dat ga ik je niet vertellen.”

Na vele dagen van uitstel en “no worries” heeft de organisator een handje geholpen toestemming te krijgen om de houten letters op de gebouwen te krijgen! De operatie houten letters kan eindelijk starten!

De woorden op de banken zijn na veel geduld en goed secuur werk van de graficus Jeje nog op tijd gerealiseerd, al heeft nauwelijks iemand van de externe bezoekers de houten letters gezien omdat er niets van informatie is waar werken te zien zijn. Of wie ze gemaakt hebben. Ik heb daar waar het gaat de mensen zelf rondgeleid, evenals dat wij, de drie residenten, elkaars werk hebben gedocumenteerd. Van de organisatie geen spoor te bekennen. Mijn dank is dan ook groot aan Moran en Aline voor al de hier getoonden fotos!

De lokale bevolking is blij en trots met de woorden op de banken en krukjes. Ik heb groepjes van woorden gevormd. Bij een kaartclub (buiten) de woorden: “jovial, hardworking en tricky”. Een ander spel plek : “open, calm (itunu) en godfearing (Bu Disi Na Jiweyewhe)” en bij een kantine/restaurant de woorden “inventive, caring (abojuto) en humble” In deze canteen is ook plek voor een timmerwerkplek, een schoenmaker, een slager, een voetbalkijken plek, een wasserij, een creche voor kinderen van de werknemers en elke avond een kleine plek onderwijs in de koran voor de kleine kinderen. Dat is voor mij inventive. Itt de kleine winkeltjes die allemaal ongeveer hetzelfde verkopen. Het krukje met het woord “Tricky” heeft t daglicht nauwelijks gezien, de bewoonster was bang dat t wegkomt en heeft het gelijk in haar huisje gezet. Andere voorwerpen zijn gelijk in gebruik genomen.

En heb ik uiteindelijk zelf de stickers-file naar een drukker gebracht, samen met Soij. 4 uur later heb ik de prints in mijn handen. De woorden op de tucktucks (kekes hier genoemd) krijgen gretig aftrek nadat de eerste chauffeur overtuigd is. Ze zullen nog maanden hier rondrijden, met misschien wel de een of ander die even stilstaat bij de woorden "attentive, open, quiet, honest, talkative, attentive".

Tijdens het ICAFlagos 2017 festival is over de opening, performances, en screenings vaak grote onduidelijkheid tot op t laatste moment, wat, waar gaat plaatsvinden. En als er een uur en plek is afgesproken kan t gemakkelijk een uur of 2 later pas daadwerkelijk plaatsvinden. Op de foto is het zes uur. Het tijdstip waarop iedereen is uitgenodigd voor de opening. Op andere dagen lopen zelfs de vrijwilligers rond op zoek naar de organisator waar wat moet gebeuren. Op t laatste moment worden deze dan gebeld waar ze moeten zijn, als de vrijwilligers al komen opdagen. Ik neem aan dat dit de Afrikaanse manier is. Ik hoorde ook over een ander festival waar een programma was met workshops. Als je dan voor de workshop kwam vond deze niet plaats. Way of living here. En “doe wat gaat” is hier ook een vaak gehoord devies. Zo komt er op de laatste dag nog een aankondiging van een heel interessante lezing van een groep jonge Nigeriaanse kunstenaars "invisible borders". Blij dat ik hen ontmoet heb. Ze vinden mijn werk ook interessant. Misschien kunnen we in de toekomst samenwerken!

De huizen zijn hier vaak gebouwd van open zand/ cement stenen waardoor een gat boren al snel een groot gat boren wordt. Als er al een boor is want t meeste wordt hier met spijkers in elkaar gezet.

Iwaya een wijk in Lagos, een stad van chaos, zand, uitlaatgassen, petroleumgeuren en rook, een intensieve wijk die nooit slaapt, vergeven is van mensen met hoop, terug te vinden in de vele kerken en moskeen, goeroes die veel geld verdienen met het verkondigen van hoop. In elke straat is wel iets van een godsverering te vinden. De kerken zijn ook de enige plek waar muziek wordt gemaakt en mensen dansen en zingen. Een enkel cafe staat in deze wijk gelijk aan dronken mannen. En zijn restaurants hier niet te vinden op de ene van mijn host na. Koffietentjes en even een plek waar je rustig kunt zitten, daarvoor moet je naar de luxe op het eiland, iets wat voor de meeste lokalen niet is weggelegd.

Een stad waar je voor de zoveelste keer diaree hebt en 4 keer per uur naar het toilet moet zonder stromend water om door te spoelen. Waar je de emmers water liever gebruikt om je handen te wassen.

Ondanks dit alles is het een zeer bijzondere ervaring is geweest. Ik prijs me gelukkig terug te kunnen keren naar het land van 24 uur stroom en stromend water...

De fotos over mijn werk in deze blog zijn gemaakt door Moran Been-Noon. In de video van Yam heeft ook Aline Motta bijgedragen. En natuurlijk alle mensen ter plaatse voor het verblijf en het realiseren van mijn werk in Lagos, in het bijzonder: Aderemi, Michel, Jamiu, Ahlaja, Abraham, Tosin, Jeje,  Soij. Mijn dank daarvoor!